زمان تقریبی مطالعه: 18 دقیقه
 

خاندان دفتری





این خاندان در ابتدا یکی از فئودال‌ها و ملاکین بزرگ آشتیان بودند. در زمان نادرشاه افشار در آن منطقه یک نوع حکومت مستقل داشت و اجداد او نیز همه دارای اصل و نسب و از شخصیت‌های مهم مملکت بودند. بازماندگان این خانواده در عصر دو پهلوی نیز از مقامات بلندپایه ایران بودند و به رییس‌الوزرایی و وزارت و مقامات دیگر مملکتی منصوب گردیدند.


۱ - حاج میرزامحسن آشتیانی



آقامحسن به کریم‌خان زند موقعی که مغضوب نادرشاه بود پناه داد و جان او را حفظ کرد. وقتی کریم‌خان به سلطنت رسید برای جبران محبت‌های گذشته فرزندان میرزامحسن را برای احراز مقامات مهم نزد خود طلبید. آن سه فرزند عبارت‌ بودند از: میرزاکاظم، میرزاهاشم و میرزاآقاسی. پس از وفات کریم‌خان آن سه برادر به دربار آقامحمدخان قاجار منتقل گردیدند. میرزاکاظم در زمان سلطنت کریم‌خان رتبه و مقام استیفای کل گرفت و در زمان آقامحمدخان قاجار نیز دارای قدرت و اقتدار کامل شد. وی در سال ۱۲۱۱ (ه. ق) وفات کرد. شش پسر داشت که در دربار سلاطین قاجار از مقامات درجه اول بودند. در زمان فتحعلی‌شاه وجود چند نفر مستوفی و یکنفر مستوفی‌الممالک برای بازرسی به کارهایی که آقامحمدخان شخصاً انجام می‌داد لازم آمد. چند نفر میرزای جدید مانند میرزاحسن پسر میرزاکاظم و میرزامحمدتقی پسر‌هاشمخان و میرزاهادی پسر آقاسی‌بیک که نواده‌های آقامحسن آشتیانی بودند و عده‌ای دیگر همگی در این دوره وارد خدمت استیفا شدند.
[۱] مستوفی، عبدالله، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه یا شرح زندگانی من، ج۱، ص۲۶.


۲ - خاندان دفتری در عصر پهلوی



بازماندگان این خانواده در عصر دو پهلوی نیز از مقامات بلندپایه ایران بودند و به رییس‌الوزرایی و وزارت و مقامات دیگر مملکتی منصوب گردیدند. خانواده‌های مستوفی‌الممالک، مصدق، دفتری، متین‌دفتری، معاون، میکده تماماً از بازماندگان میرزاکاظم هستند. فرزندان میرزاکاظم عبارت بودنداز: میرزاحسن، میرزابابا، میرزافضل‌الله، میرزامحمدعلی، میرزاعبدالله و میرزاحسین‌وزیر.
[۲] عاقلی، باقر، خاطرات یک نخست وزیر، ص۱۳ـ۱۷.
از این خانواده در طول تاریخ مشروطیت شش رییس‌الوزرا برخاسته است. میرزایوسف مستوفی‌الممالک صدراعظم ناصرالدین‌شاه، میرزاحسن مستوفی (مستوفی‌الممالک)، حسن وثوق (وثوق‌الدوله)، احمد قوام (قوام‌السلطنه)، دکتر محمدمصدق (مصدق‌السلطنه) و دکتر احمد متین‌دفتری.
[۳] عاقلی، باقر، نخست وزیران ایران، ص۴۷۰.


۳ - میرزاحسین وزیردفتر



فرزند میرزاکاظم و مردی فاضل و خوش خط و ربط بود. در جوانی مشاغل مهم را احراز کرد. او در حالی‌که وزیر و پیشکار علینقی میرزارکن‌الدوله حاکم قزوین بود در اثر اهانت جوان هرزه‌ای که از نزدیکان حاکم بود با تفنگ خودکشی کرد. تنها یک پسر از او باقی است به نام هدایت‌الله وزیردفتر.
[۴] خاطرات یک نخست وزیر، ص۱۴ـ۱۷.


۴ - میرزاهدایت‌الله وزیردفتر



فرزند منحصر به فرد میرزاحسین آشتیانی که خودکشی کرد. در کودکی تحت حضانت عموی خود میرزاحسن مستوفی‌الممالک درآمد و برخلاف پسرعمویش میرزایوسف مستوفی‌الممالک به تحصیل علاقه داشت. در سلطنت ناصرالدین شاه و در کابینه صدارت‌اعظمی ‌مشغول به کار شد و از مشاورین نزدیک صدراعظم کبیر شد. در همین زمان به مصاهرت عمویش درآمد و از همین زمان رقابت بین او و میرزایوسف ایجاد شد. در ۱۲۷۵ (ه. ق) به وزارت لشگر و در ۱۲۹۰ به جای میرزامحمدقوام‌الدوله (جد قوام‌السلطنه و وثوق‌الدوله) با لقب وزیردفتری به وزارت استیفا که همان مالیه باشد برگزیده شد. وزارت لشگر به میرزاموسی پسر میرزاهادی که از احفاد آقاسی بیک پسر آقامحسن آشتیانی و با قوام‌الدوله و میرزاهدایت نبیره عمو بود رسید.
[۵] مستوفی، عبدالله، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه یا شرح زندگانی من، ج۱، ص۱۲۴.
در صدارت میرزاحسین‌خان سپهسالار قزوینی کلیه مشاغل میرزایوسف به میرزا هدایت‌الله واگذار شد. پس از چندی هدایت‌الله از مشاغل خود کناره‌گیری کرد. پس از مرگ میرزا یوسف کلیه القاب و امتیازات او به فرزند ۱۲ساله‌اش رسید نه به میرزاهدایت‌الله. پس میرزاهدایت‌الله (به امر ناصرالدین‌شاه) هرروز مستوفی‌الممالک خردسال را به وزارت استیفا می‌برد ولی هرگز مهر استیفا را در اختیار او نگذاشت. طبق گفته عبدالله مستوفی «وزیردفتر و امین‌السلطان طور دیگر فکر می‌کردند و نمی‌خواستند این آقازاده آقا شود. فکر وزیر دفتر این بود که از خود چیزی نظیر مستوفی‌الممالکی میرزایوسف بسازد و بهمین قصد با کندن مهری به سجع «نایب مستوفی‌الممالک» برای پسر خود میرزامحمدحسین خود را وزیر مالیه جلوه داد...»
[۶] مستوفی، عبدالله، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه یا شرح زندگانی من، ج۱، ص۳۷۱.
سرانجام میرزا هدایت‌الله وزیر دفتر در وبای سال ۱۳۱۰ در سن ۷۷ سالگی در تهران درگذشت. شغل و لقب او به فرزند ارشدش میرزاحسین واگذار شد و محمد پسر ۹ ساله‌اش نیز مصدق‌السلطنه لقب گرفت.
[۷] عاقلی، باقر، شرح حال رجال سیاسی و نظامی‌معاصر ایران، ج۳، ص۱۴۵۳.


۵ - میرزامحمدحسین آشتیانی



پسر بزرگ میرزاهدایت‌الله که از اواسط سال ۱۲۹۶ (ه. ق) به نیابت وزارت‌دفتر (یا معاونت وزارت دارایی) که پدرش از سال ۱۲۹۰ (ه. ق) وزیر دفتر شده بود، منصوب گردید. بعد از وفات پدرش در ۱۳۱۰ (ه. ق) به وزارت دفتر رسید. امین‌السلطان چند ماهی بعد از ورود مجدد خود وی را سرکار آورد.
[۸] مستوفی، عبدالله، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه یا شرح زندگانی من، ج۲، ص۵۱.
وی با پدرش بسیار تفاوت داشت. به این معنی که اخلاقاً مردی صحیح‌العمل ولی بسیار ضعیف‌النفس و آلت بلااراده امین‌السلطان میرزاعلی اصغرخان صدراعظم بود و چون خود را برآورده امین‌السلطان و اطاعت از او را بر خود واجب می‌شمرد، در مقابل او هیچ‌گونه رایی از خود نداشت و در حقیقت وزارت دفتر از این تاریخ غیرمستقیم جزء یکی از ادارات تابعه امین‌السلطان درآمد و روز به روز بر خرابی دارایی کشور افزوده شد. وقتی که میرزاحسین وزیردفتر به تصویب امین‌السلطان روی کار آمد مستوفی‌های قدیمی‌که خود را بالاتر از او می‌دانستند چون نمی‌خواستند زیر بار او بروند به نفع پسران خود کنار رفتند.
[۹] بامداد، مهدی، رجال، ج۳، ص۳۷۲ - ۳۷۳.
مداخله امین‌السلطان در مالیه خرابی مالیه را که از سه‌چهار سال قبل شروع شده بود تکمیل کرد.
[۱۰] مستوفی، عبدالله، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه یا شرح زندگانی من، ج۱، ص۴۸۶.
میرزاحسین‌خان در همان روزهای نخست فرزند ارشد خود را که محمودخان نام داشت با اخذ لقب عین‌الممالک از ناصرالدین‌شاه به معاونت خویش انتخاب کرد و مهر وزارت در اختیار او قرار گرفت. میرزاحسین خان در دوران مظفرالدین‌شاه عملاً از گردونه خارج شد و امور مالی مملکت بین عده‌ای تقسیم گردید. وی در جوانی با دختر میرزامحمدخان قوام‌الدوله که از امنای دولت ناصرالدین‌شاه بود ازدواج کرد و صاحب پنج پسر شد به نامهای محمودخان عین‌الممالک، جوادخان معاون‌السلطنه، عضدالملک، معتمدالملک و ارفع‌الملک.
[۱۱] عاقلی، باقر، خاندانهای حکومتگر ایران، ص۲۰۲ - ۲۰۳.


۶ - عضدالملک



فرزند میرزاحسین وزیردفتر کار خود را از نیابت مستوفی‌گری آغاز کرد و سرانجام مستوفی چند شهر گردید. فرزند او به نام دکتر محمد دفتری متولد ۱۲۸۹ (ه. ش) تحصیلات پزشکی خود را در اروپا به پایان رسانید و به ایران بازگشت و مدیرعامل انجمن ملی حمایت از کودکان گردید. در دوره بیستم قانونگذاری از کنگاور به وکالت مجلس انتخاب گردید و چند ماهی وکیل مجلس بود که دکتر امینی نخست‌وزیر وقت مجلس را منحل کرد.
[۱۲] عاقلی، باقر، خاندانهای حکومتگر ایران، ص۲۴۰ - ۲۴۱.


۷ - محمود دفتری



معروف به عین‌الممالک فرزند ارشد میرزاحسین خان وزیردفتر ( برادر صلبی دکتر محمدمصدق، این دو برادر قریب ۵۰ سال با یکدیگر اختلاف سن داشتند) در سال ۱۲۴۳ (ه. ش) تولد یافت. بعد از انجام تحصیلات مقدماتی و عالی، سالیانی چند به تحصیل ادبیات عرب و ریاضیات پرداخت. وقتی به سن رشد رسید در وزارت استیفا که جدش میرزاهدایت الله وزیردفتر آن وزارتخانه بود، به عنوان سررشته دار وارد خدمت شد. تدریجاً مراحل رشد و ترقی را پیمود و به مقام مستوفی‌گری (پیشکار دارایی) رسید. چندی قبل از مشروطیت معاونت وزارت مالیه با او بود. در سال ۱۳۲۷ (ه. ق) که وثوق‌الدوله وزیر دارایی شد، تشکیلات تازه‌ای در آن وزارتخانه ترتیب داد و کشور را به هفت منطقه مالیاتی تقسیم نمود. اداره امور گیلان و مازندران و استرآباد را به او سپرد.
[۱۳] مستوفی، عبدالله، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه یا شرح زندگانی من، ج۲، ص۳۲۳.
در سال ۱۳۰۶ (ه. ش) که علی‌اکبر داور دادگستری را بنیان نهاد، عین‌الممالک را به خدمت قضا دعوت کرد و با رتبه هفت قضایی به ریاست یکی از شعب دیوان جزای عمال دولت (بعداً دیوان کیفر) گمارد. وی چندی در آن شعبه به کار قضا اشتغال داشت، سپس به مستشاری دیوان عالی کشور منصوب گردید و تا زمان وفاتش در آن سمت بود. وفات وی در سال ۱۳۱۷ و در ۷۴ سالگی اتفاق افتاد.
[۱۴] عاقلی، باقر، شرح حال رجال سیاسی و نظامی‌معاصر ایران، ج۲، ص۶۷۹.
عین‌الممالک در جوانی با خانواده بهزادی‌های مازندران ازدواج کرد و با اسدالله‌خان یمین‌الممالک اسفندیاری باجناق شد. وی چهار پسر و یک دختر دارد به نامهای: دکتر احمد متین‌دفتری، دکتر علی‌اکبر دفتری، دکتر عبدالله دفتری، سرلشگر محمد دفتری و تنها دختر وی نیز به همسری دکتر ابوالقاسم کیا فرزند شیخ مهدی و نواده شیخ فضل‌الله نوری درآمد.
[۱۵] عاقلی، باقر، شرح حال رجال سیاسی و نظامی‌معاصر ایران، ج۲، ص۶۷۹.


۸ - احمدمتین‌ دفتری



احمد متین‌دفتری ملقب به لقب‌های اعتضادلشگر و متین‌الدوله فرزند میرزا محمودخان اعتضادلشگر (عین‌الممالک) در سال ۱۲۷۵ (ه. ش) (۱۳۱۴ (ه. ق)) در تهران تولد یافت.
[۱۶] رجال عصر پهلوی به روایت اسناد ساواک عبدالله ریاضی، ص۲۰۲.
در سال ۱۳۱۹ (ه. ق) که پدرش اعتضادلشگر ملقب به عین‌الممالک شد، متین‌دفتری در ۶ سالگی ملقب به لقب پدر خویش اعتضادلشگر شد و شغل پدر خویش را که لشگرنویسی بود اختیار کرد و از این تاریخ در این سن کم در جرگه لشگرنویسان درآمد.
[۱۷] نجمی، ناصر، دولتهای ایران از کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ تا آذر ۱۳۵۸ از سیدضیاء تا بازرگان، ص۳۴۵.
احمد متین‌دفتری یکی از رجال و شخصیت‌های گوش به فرمان دوره رضاخان بود. وی در ۱۳۰۶ وارد فعالیت اقتصادی در دادگستری شد و مراحل پیشرفت را پیمود و
[۱۸] عاقلی، باقر، شرح حال رجال سیاسی و نظامی‌معاصر، ج۲، ص۱۳۵۸.
در پست‌های مختلف قرار گرفت، تا اینکه از ۱۳۱۵ تا ۱۳۱۸ به وزارت رسید. در زمان وزارت ریاست سازمان پرورش افکار را نیز بر عهده داشت.
[۱۹] حسام، فرحناز، دولت و نیروهای اجتماعی در عصر پهلوی اول، ص۱۷۳.
از دیگر حوادث مهم در این زمان دستگیری و محاکمه ۵۳ نفر (که توده‌ای بودند) توسط اوست.
[۲۰] رجال عصر پهلوی به روایت اسناد ساواک دکتر منوچهر اقبال، ص۴۲۴.
در آبان ۱۳۱۸ (به جای محمود جم) به نخست‌وزیری رسید. وی جوان‌ترین نخست‌وزیر رضاخان بود که در اجرای دستورات این دیکتاتور سر از پا نمی‌شناخت و لحظه‌ای تردید و تاخیر روا نمی‌داشت.
[۲۱] نیمه پنهان، تهران، کیهان، ۱۳۸۰، چاپ اول، ج۱۱، ص۸۵.

انتخاب او به نخست‌وزیری پس از آغاز جنگ جهانی دوم روی داد و رضاشاه که آلمان را برنده جنگ تشخیص داده بود، متین‌دفتری را که به حسن ارتباط با آلمانها شهرت داشت، انتخاب کرد. وی سابقه منشیگری سفارت آلمان را داشت. جم نیز که از ایادی انگلستان بود به وزارت دربار منصوب گشت. به این ترتیب منظور رضاشاه این بود که هم روابط نزدیک با آلمان را حفظ کرده باشد و هم انگلیسی‌ها را از خود ناراضی نکرده باشد. امٌا در پی جنگ و آشفتگی اقتصادی که متین‌دفتری نتوانست مشکلات موجود را حل کند، ناگزیر پس از ۸ ماه از طرف شاه عزل شد.
[۲۲] اقبال آشتیانی، عباس و عاقلی، باقر، تاریخ ایران پس از اسلام، تهران، نامک، ۱۳۷۸، چاپ اول، ص۷۷۶.
علت این برکناری طراحی یک کودتا با همکاری آلمانی‌ها و حمایت دکترمصدق (پدرزن و عمویش) بوده است.
[۲۳] رجال عصر پهلوی به روایت اسناد ساواک (منوچهر اقبال)، ص۴۲۵.
متین‌دفتری در کنار مشاغل سیاسی خود، از بدو تاسیس دانشگاه تهران تا تیر ۱۳۵۰ که در سن ۷۵ سالگی درگذشت، به کار تدریس نیز اشتغال داشت. وی به زبان‌های آلمانی، انگلیسی، فرانسه و عربی مسلط بود. چندین کتاب حقوقی تالیف کرد که در دانشکده حقوق تدریس می‌شد.
[۲۴] عاقلی، باقر، نخست وزیران ایران، ص۴۷۱.
فرزند وی هدایت‌الله متین‌دفتری است که از فعالان سیاسی است. وی در سال ۱۳۳۹ (ه. ش) به عنوان یکی از دوستداران آمریکا بورس همکاری افتخاری با کنگره را دریافت کرد.
[۲۵] انقلاب اسلامی‌به روایت اسناد ساواک، ص۲۸۴.
هم‌چنین وی با تشکیل جبهه‌ی ملی سوم در آن فعالیت داشت.
[۲۶] نجاری راد، تقی، ساواک و نقش آن در تحولات داخلی رژیم شاه، ج۲، ص۱۷۱.
وی پس از پیروزی انقلاب جبهه دموکراتیک ملی را تاسیس کرد که اعضای مرکزی آن ناشناخته بود و به همین دلیل دوامی ‌نیاورد.
[۲۷] دکتر علی امینی به روایت اسناد ساواک، ص۵۰۳.


۹ - علی‌اکبر دفتری



فرزند عین‌الممالک در ۱۲۷۹ (ه. ش) در تهران متولد شد. تحصیلات خود را در مدرسه ایران و آلمان ادامه داد. در ۱۲۹۸ وارد وزارت فوایدعامه شد. بعد به وزارت‌خارجه رفت. در سال ۱۳۰۶ بنا به دعوت داور شغل قضایی گرفت امّا مجدداً به وزارت امورخارجه بازگشت. بعد نایب سفارت ایران در برلن شد و در این ماموریت دکترای خود را در علم حقوق از دانشگاه برلن گرفت. سپس در سفارت ایران در کابل و آمریکا خدمت کرد. در سال ۱۳۱۸ و همزمان با نخست‌وزیری برادرش احمد متین‌دفتری شغل مهمی‌ به او دادند ولی بعد از برکناری برادرش او نیز برکنار و به حبس افتاد. پس از خروج رضاشاه از ایران خانواده متین‌دفتری از زندان آزاد شدند. سپس علی‌اکبر دفتری به وزارت امورخارجه بازگشت و به آمریکا رفت. در آخرین روزهای فروردین ۱۳۲۴ بیات نخست‌وزیر، هیئتی را برای شرکت در کنفرانس سانفرانسیسکو انتخاب و اعزام کرد. ریاست این هیئت بر عهده منصورالسلطنه عدل (وزیر امورخارجه وقت) قرار داشت. علی‌اکبر دفتری نیز یکی از اعضای هیئت اعزامی ‌بود.
[۲۸] عاقلی، باقر، زندگینامه و شرح حال وزرای امورخارجه، ص۳۰۶.
سرانجام دفتری در ۱۳۲۵ در ۴۶ سالگی بر اثر سکته درگذشت. وی در ماموریت افغانستان با دختر اعتلاءالملک خلعتبری سفیر وقت ایران در افغانستان ازدواج کرد و صاحب یک پسر و یک دختر شد.
[۲۹] عاقلی، باقر، شرح حال رجال سیاسی و نظامی‌معاصر ایران، ص۶۷۷.


۱۰ - عبدالله دفتری



فرزند عین‌الممالک و متولد ۱۲۸۲ در تهران است. پس از انجام تحصیلات در ایران به اروپا رفت و دکترای اقتصاد گرفت. پس از بازگشت به ایران به عضویت هیئت‌مدیره بانک رهنی منصوب شد. پس از مدتی به مدیرکل وزارت دارایی رسید. در سال ۱۳۲۱ که ابوالحسن ابتهاج به مدیرکلی بانک ملی انتخاب گردید، وی را به معاونت بانک ملی برگزید و تا سال ۱۳۲۹ در آن سمت بود.
[۳۰] عاقلی، باقر، شرح حال رجال سیاسی و نظامی‌معاصر ایران، ص۶۷۶.
در کابینه رزم‌آرا در آبان ۱۳۲۹ به عنوان وزیر اقتصاد معرفی شد.
[۳۱] عاقلی، باقر، نخست وزیران ایران، ص۷۰۲.
با قتل رزم‌آرا وزارت او هم منتفی شد. آخرین سمت او نماینده ایران در بانک بین‌المللی (در دوره دکتر مصدق) است که در همین سمت به علت تصادف با اتومبیل در حدود پنجاه‌ سالگی درگذشت.
[۳۲] عاقلی، باقر، شرح حال رجال سیاسی و نظامی‌معاصر ایران، ص۶۷۷.


۱۱ - محمد دفتری



فرزند محمود دفتری و متولد ۱۲۸۵ است. پس از انجام تحصیلات در دانشکده افسری تهران برای ادامه تحصیل به دانشکده سن‌سیر اروپا رفت. پس از بازگشت به ایران در دانشکده افسری چندی مربی بود. درجه سرهنگی گرفت و به رزم‌آرا رییس ستاد ارتش نزدیک شد. در ۱۳۲۶ از سوی رزم‌آرا به ریاست دژبان مرکز رسید.
[۳۳] عاقلی، باقر، شرح حال رجال سیاسی و نظامی‌معاصر ایران، ص۶۷۸.
در روز ۱۵ بهمن ۱۳۲۷ که در دانشگاه تهران به شاه تیراندازی شد، وی حضور داشته است. فردوست در خاطرات خود درباره این واقعه سخن می‌گوید. «... در هنگام تیراندازی سرلشگردفتری خود را زیر اتومبیل مخفی کرده بود و زمانی که فهمیدند ضارب دیگر فشنگ ندارد، به جای دستگیری او سرلشگر دفتری دستور داد او را از بین ببرند و خود به او هجوم برد و چند تیر به او خالی کرد...»
[۳۴] فردوست، حسین، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، ج۱، ص۱۶۶.
جریان این سوءقصد در روزنامه اطلاعات آن روز منتشر شد. (روزنامه اطلاعات مورخ۱۶/۱۱/۱۳۲۷) در همان شب دفتری مامور دستگیری آیت‌الله کاشانی شد. در ۱۳۲۸ درجه سرتیپی گرفت و در همان شغل مشغول زمینه سازی برای روی کارآمدن رزم‌آرا شد. در تیرماه ۱۳۲۹ رزم‌آرا به ریاست دولت رسید.
[۳۵] عاقلی، باقر، شرح حال رجال سیاسی و نظامی‌معاصر ایران، ص۶۷۸.
رزم‌آرا به محض این‌که به مقام نخست‌وزیری رسید، زاهدی را از ریاست شهربانی برکنار و افسر وفادار خود سرتیپ دفتری رابه جانشینی او برگزید.
[۳۶] طلوعی، محمود، بازیگران عصر پهلوی از فروغی تا فردوست، ج۱، ص۴۱۱.

در این زمان سران حزب توده از زندان قصر فرار کردند امٌا وی بازخواست نشد. اعلامیه‌ای از سوی او در محکومیت سربازان خاین که کوتاهی کردند و موجب فرار این افراد شدند در روزنامه اطلاعات آن روز انتشار یافت. (روزنامه اطلاعات مورخ ۲۶/۹/۱۳۲۹) امٌا با ترور رزم‌آرا از ریاست شهربانی کنار رفت. چندی ریاست گاردگمرک و زمانی فرماندهی مرزبانی با او بود. در زمان مصدق دوباره به ریاست شهربانی رسید، حضور وی را باید یکی از عوامل موفقیت کودتای مرداد ۱۳۳۲ در ایران دانست.
[۳۷] کینز، استیون، همه آدمهای شاه، تهران، پیکان، ترجمه منیژه شیخ‌جوادی، ص۲۵۴ـ۲۹۷.
پس از سقوط مصدق بود که حکم دوم ریاست شهربانی خود را با امضای سرلشگر فضل‌الله زاهدی جانشین مصدق دریافت می‌نماید.
[۳۸] طلوعی، محمود، معماهای تاریخی رازهای ناگشوده در تاریخ معاصر ایران، ص۳۰۰.
جریان کودتا نیز از مطالب منتشره روزنامه اطلاعات بود. (روزنامه اطلاعات مورخ ۲۵/۵/۱۳۳۲) سرانجام شاه او را برکنار و سرلشگر علوی‌مقدم را به جای او گماشت. وی به اروپا رفت و در ۱۳۳۴ به تهران بازگشت و درجه سرلشگری گرفت و ریاست اداره تسلیحات ارتش با او بود. دفتری در این سمت با ارتشبد عبدالله هدایت به خرید اسلحه و سوء استفاده پرداختند.
[۳۹] عاقلی، باقر، شرح حال رجال سیاسی و نظامی‌معاصر ایران، ص۶۷۸ و ۶۷۹.
در حکومت امینی در ارتش مبارزه با دزدی و فساد آغاز شد و دادرسی ارتش عده‌ای را تحت تعقیب قرار داد و بازداشت نمود. از جمله دفتری رییس سابق تسلیحات ارتش. سرانجام در دادگاه به همراه عبدالله هدایت محاکمه و محکوم شد. (و به هشت سال زندان مجرد محکوم شد).
[۴۰] سفری، محمدعلی، قلم و سیاست، ص۶۳۷.
وی در ۱۳۵۶ درگذشت.
[۴۱] سپهبد مهدیقلی علوی مقدم به روایت اسناد ساواک، ص۲۰۹ - ۲۱۰.
وی عضو حزب مردم بود که مناصبی نیز به او داده می‌شد؛ از جمله زمانی قائم‌مقام دبیرکل حزب بود.
[۴۲] اورجی نیک‌آبادی، فاطمه و پاشازاده، غلامعلی، حزب مردم به روایت اسناد، ص۷۶.


۱۲ - پانویس


 
۱. مستوفی، عبدالله، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه یا شرح زندگانی من، ج۱، ص۲۶.
۲. عاقلی، باقر، خاطرات یک نخست وزیر، ص۱۳ـ۱۷.
۳. عاقلی، باقر، نخست وزیران ایران، ص۴۷۰.
۴. خاطرات یک نخست وزیر، ص۱۴ـ۱۷.
۵. مستوفی، عبدالله، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه یا شرح زندگانی من، ج۱، ص۱۲۴.
۶. مستوفی، عبدالله، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه یا شرح زندگانی من، ج۱، ص۳۷۱.
۷. عاقلی، باقر، شرح حال رجال سیاسی و نظامی‌معاصر ایران، ج۳، ص۱۴۵۳.
۸. مستوفی، عبدالله، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه یا شرح زندگانی من، ج۲، ص۵۱.
۹. بامداد، مهدی، رجال، ج۳، ص۳۷۲ - ۳۷۳.
۱۰. مستوفی، عبدالله، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه یا شرح زندگانی من، ج۱، ص۴۸۶.
۱۱. عاقلی، باقر، خاندانهای حکومتگر ایران، ص۲۰۲ - ۲۰۳.
۱۲. عاقلی، باقر، خاندانهای حکومتگر ایران، ص۲۴۰ - ۲۴۱.
۱۳. مستوفی، عبدالله، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه یا شرح زندگانی من، ج۲، ص۳۲۳.
۱۴. عاقلی، باقر، شرح حال رجال سیاسی و نظامی‌معاصر ایران، ج۲، ص۶۷۹.
۱۵. عاقلی، باقر، شرح حال رجال سیاسی و نظامی‌معاصر ایران، ج۲، ص۶۷۹.
۱۶. رجال عصر پهلوی به روایت اسناد ساواک عبدالله ریاضی، ص۲۰۲.
۱۷. نجمی، ناصر، دولتهای ایران از کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ تا آذر ۱۳۵۸ از سیدضیاء تا بازرگان، ص۳۴۵.
۱۸. عاقلی، باقر، شرح حال رجال سیاسی و نظامی‌معاصر، ج۲، ص۱۳۵۸.
۱۹. حسام، فرحناز، دولت و نیروهای اجتماعی در عصر پهلوی اول، ص۱۷۳.
۲۰. رجال عصر پهلوی به روایت اسناد ساواک دکتر منوچهر اقبال، ص۴۲۴.
۲۱. نیمه پنهان، تهران، کیهان، ۱۳۸۰، چاپ اول، ج۱۱، ص۸۵.
۲۲. اقبال آشتیانی، عباس و عاقلی، باقر، تاریخ ایران پس از اسلام، تهران، نامک، ۱۳۷۸، چاپ اول، ص۷۷۶.
۲۳. رجال عصر پهلوی به روایت اسناد ساواک (منوچهر اقبال)، ص۴۲۵.
۲۴. عاقلی، باقر، نخست وزیران ایران، ص۴۷۱.
۲۵. انقلاب اسلامی‌به روایت اسناد ساواک، ص۲۸۴.
۲۶. نجاری راد، تقی، ساواک و نقش آن در تحولات داخلی رژیم شاه، ج۲، ص۱۷۱.
۲۷. دکتر علی امینی به روایت اسناد ساواک، ص۵۰۳.
۲۸. عاقلی، باقر، زندگینامه و شرح حال وزرای امورخارجه، ص۳۰۶.
۲۹. عاقلی، باقر، شرح حال رجال سیاسی و نظامی‌معاصر ایران، ص۶۷۷.
۳۰. عاقلی، باقر، شرح حال رجال سیاسی و نظامی‌معاصر ایران، ص۶۷۶.
۳۱. عاقلی، باقر، نخست وزیران ایران، ص۷۰۲.
۳۲. عاقلی، باقر، شرح حال رجال سیاسی و نظامی‌معاصر ایران، ص۶۷۷.
۳۳. عاقلی، باقر، شرح حال رجال سیاسی و نظامی‌معاصر ایران، ص۶۷۸.
۳۴. فردوست، حسین، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، ج۱، ص۱۶۶.
۳۵. عاقلی، باقر، شرح حال رجال سیاسی و نظامی‌معاصر ایران، ص۶۷۸.
۳۶. طلوعی، محمود، بازیگران عصر پهلوی از فروغی تا فردوست، ج۱، ص۴۱۱.
۳۷. کینز، استیون، همه آدمهای شاه، تهران، پیکان، ترجمه منیژه شیخ‌جوادی، ص۲۵۴ـ۲۹۷.
۳۸. طلوعی، محمود، معماهای تاریخی رازهای ناگشوده در تاریخ معاصر ایران، ص۳۰۰.
۳۹. عاقلی، باقر، شرح حال رجال سیاسی و نظامی‌معاصر ایران، ص۶۷۸ و ۶۷۹.
۴۰. سفری، محمدعلی، قلم و سیاست، ص۶۳۷.
۴۱. سپهبد مهدیقلی علوی مقدم به روایت اسناد ساواک، ص۲۰۹ - ۲۱۰.
۴۲. اورجی نیک‌آبادی، فاطمه و پاشازاده، غلامعلی، حزب مردم به روایت اسناد، ص۷۶.


۱۳ - منبع


سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «خاندان دفتری»، تاریخ بازیابی ۹۵/۳/۲۶.    






آخرین نظرات
کلیه حقوق این تارنما متعلق به فرا دانشنامه ویکی بین است.